دیوان حافظ؛ آینه ای که انسان در آن خود را می بیند

حافظ شیرازی از چهره های شناخته شده و تأثیرگذار در ادبیات فارسی و غزل سرایی به شمار می رود و نام او همواره در کنار بزرگان شعر فارسی مطرح بوده است. کمتر شاعری را می توان یافت که مانند حافظ، هم در میان عموم مردم و هم در محافل علمی و ادبی، تا این اندازه محبوبیت و اعتبار داشته باشد.

راز ماندگاری شعرهای حافظ را باید در پیوند عمیق زبان و اندیشه او با روح و فرهنگ یک انسان ایرانی جست وجو کرد. در بیت های غزلیات حافظ، موضوعاتی مانند عشق، عرفان، نقد اجتماع و نکته های حکیمانه در کنار هم دیده می شود و همین باعث می شود خواننده هنگام خواندن شعرهای او به فکر فرو برود.

به همین دلیل، زندگینامه حافظ شیرازی نه تنها زندگی یک شاعر بزرگ، بلکه بخشی از تاریخ و هویت فرهنگی ایران را روایت می کند.

از همین رو خبرنگار ایکنا به مناسبت روز بزرگداشت حافظ به گفتگو با محمدرضا یوسفی عضو هیئت علمی دانشگاه قم پرداخت که مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا - علل ماندگاری حافظ در طول تاریخ چه بوده است؟

ماندگاری حافظ در تاریخ دلایل گوناگونی دارد که یکی از مهم ترین آن ها نگرش حافظ به انسان است. اگر نگرش حافظ را به انسان با دو شاعر بزرگ پیش از او مقایسه کنیم، به تفاوت بنیادین این نگاه پی می بریم.

نخست مقایسه این شاعر بزرگ با سعدی است. انسان در آثار سعدی انسانی کاملاً زمینی است؛ با همان صفاتی که هر بشری دارد و شامل خشم، شهوت، حرص، حسد و مانند این ها می شود. یعنی انسان در آثار سعدی «خاکی» است، نه «افلاکی». برخی می کوشند سعدی را عارف جلوه دهند، اما چنین نیست. زندگی او کاملاً زمینی بود؛ با مردم در ارتباط بود، سفر می کرد و با پادشاهان رفت وآمد داشت. گرچه در اواخر عمر کوشید زندگی زاهدانه ای بیرون از شهر شیراز برای خود فراهم کند، اما انسان در آثار سعدی انسانی کاملاً خاکی و زمینی است.

اما انسان در آثار مولوی، به ویژه مثنوی که آینه ای است بازتاب دهنده باورهای او، انسانی کاملاً افلاکی است. در آسمان ها سیر می کند و گویی جسمی ندارد؛ اگر هم داشته باشد، جسدی است که روح بر آن سوار است و باید از این گذرگاه تنگ بگذرد. انسانی که در آثار مولوی هست، نمونه کوچکی از همان انسان کامل و خروجی عرفان است؛ همان که باید جایگاه خلیفه اللهی را روی زمین داشته باشد و طبیعتاً همه صفات الهی در وجود او به کمال رسیده باشد. این انسان در آثار مولوی است.

و اما در خصوص جایگاه انسان در دیوان حافظ باید گفت می دانیم که دیوان حافظ در مقایسه با دیگر شاعران بزرگ بسیار مختصر و کوچک است. اگر مقایسه ای سرانگشتی بخواهیم بکنیم، کل دیوان حافظ برابر است با غزلیات مولوی در قافیه حرف «ی»؛ سی ویک حرف دیگر، هیچ. مثنوی هم هیچ.

چون حافظ کم گفته، ولی گزیده گفته است. انسان در دیوان حافظ، انسانی است روی نقطه برزخ انسانیت. دلش می خواهد افلاکی باشد، مثل همان انسانی که مولوی معرفی کرد؛ اما جاذبه های زندگی مادی و زمینی نمی گذارد و او را به سمت خود می کشد. گاهی می شود انسانی که سعدی معرفی کرده، انسان خاکی؛ گاهی انسان افلاکی. به همین دلیل است که حافظ ماندگار شده است و یکی از رموز ماندگاری اش همین نگرش او به انسان است.

همه ما همین گونه زندگی می کنیم. دلمان می خواهد انسان های خوب و پاک و افلاکی باشیم، ولی دغدغه های زندگی مادی و جاذبه های حیات دنیوی نمی گذارد و ما را به سمت خودش می کشد. به همین جهت است که وقتی دیوان حافظ را باز می کنیم، انگار آینه ای جلوی خود گرفته ایم و در آن خودمان را مشاهده می کنیم و این یکی از رموز ماندگاری حافظ در تاریخ شده است.

ایکنا - چگونه از غنای ادبیات و شعر بزرگان ادب فارسی در دوران معاصر مراقبت و آن را احیا کنیم؟

اهمیت پاسداشت و پاسداری از میراث ادبی و فرهنگی ما در دوران معاصر بسیار لازم و ضروری است و در شرایط کنونی بیش از همیشه حس می شود. ما در طول تاریخ بارها مورد حمله قرار گرفته ایم؛ بارها کوشیده اند ما را نابود کنند، ولی آن هویت ملی و فرهنگ ایرانی نگذاشت و ما را دوباره احیا کرد.

یکی از آخرین حمله های ویرانگر، حمله مغول بود. مغول ها آمدند، کشتند، بردند، ویران کردند، غارت کردند و رفتند. از دل این حمله چه کسی بیرون آمد؟ در قرن هفتم سعدی و مولانا آمدند و در قرن هشتم نیز حافظ آمد. در حمله مغول می بینیم بسیاری از آثار فرهنگی از بین می رود، بسیاری از کتابخانه ها می سوزد، بسیاری از بزرگان و استادان یا کشته می شوند یا از ایران می گریزند تا جان خود را حفظ کنند. ولی باز این رشته فرهنگی قطع نمی شود و منتهی به خروجی یک شخصیت جهانی به نام حافظ می شود.

اکنون نیز می بینیم که دشمنان کمر همت به نابودی تمدن چند هزار ساله ما بسته اند. به تجزیه سرزمینی ما، به نابود کردن هویت ملی و میراث فرهنگی و ادبی ما. آن ادبیات غنی ایران است که ما را حفظ می کند و به هم پیوند می زند. همین که در خانه ها به اندازه دیوان حافظ، آثار دیگر وجود ندارد، نشان می دهد که یکی از پیونددهنده های مهم، حافظ است.

ایکنا - چرا دیوان حافظ عصاره هشت قرن ادبیات ایران محسوب می شود؟

دیوان حافظ عصاره ادبیات ما تا قرن هشتم است. گرچه شعر زیادی ندارد و شامل حدود 500 غزل، چند قصیده، دو مثنوی و چند رباعی می شود، ولی عصاره و چکیده هشت قرن ادبیات ماست و نشان می دهد که چقدر برای ما ایرانی ها مهم است که دیوان حافظ را در خانه هایمان داریم و از آن مراقبت می کنیم؛ چون تابلویی برای معرفی هویت فرهنگی و ملی ایرانیان است.

ادبیات فارسی درس های بسیار خوبی برای تاب آوری ما در شرایط حساس و سخت دارد. یکی از نمونه های آن در حمله مغول است. شهرها را نابود کردند، قتل عام های بسیار گسترده کردند؛ گاهی یک شهر را چند بار قتل عام می کردند تا آنانی که در مخفیگاه ها هستند بیرون بیایند و دوباره آن ها را هم بکشند. ولی در ادبیات ما آنچه می بینیم تاب آوری مردم و سفارش به مقاومت است. نمونه اش سعدی است که در دوره مغول به ظهور پیوست و بسیاری از این فجایع را دید یا شنید. تمثیل ها و حکایات زیبایی برای تاب آوری مردم در برابر تیغ جرار مغول دارد؛ می گوید اگر مورچه هم باشید همانگونه که مورچه ها وقتی با هم متحد می شوند، حتی می توانند شیر را از پا درآورند. پشه ها نیز هنگامی که یکدل می شوند و از میدان نمی گریزند، تاب آوری نشان می دهند؛ پوست فیل را سوراخ می کنند و فیل را از میدان بیرون می رانند. این ها درس هایی است که ادبیات به ما می دهد.

ایران امروز بسیار قوی است. در حمله مغول، هیچ چیزی برای مقاومت نداشتیم، نه لشکری، نه شاهی، نه فرماندهی توانا؛ تنها گاه حرکت های خودجوشی میان مردم شکل می گرفت. اما امروز که همه چیز داریم، به راحتی می توانیم با تکیه بر فرهنگ و ادبیاتمان به عنوان محور وحدت و ستون و پایه و اساس ایران در برابر دشمنان که تقریباً جهانی هستند، تاب آوری و مقاومت کنیم.

انتهای پیام